Stress wordt vaak gezien als iets wat zo snel mogelijk moet verdwijnen. We zoeken ontspanning, proberen beter te slapen en krijgen het advies om onze grenzen duidelijker aan te geven. Maar wat gebeurt er eigenlijk in ons lichaam wanneer we stress ervaren? En waarom blijft onze stressreactie soms actief, ook als er geen direct gevaar lijkt te zijn?
In De stressparadox – Van overlevingsmechanisme tot welvaartsziekte onderzoekt neurowetenschapper en wetenschapsjournalist Eline Kraaijenvanger hoe een noodzakelijk biologisch beschermingsmechanisme in het moderne leven steeds vaker voor mentale en lichamelijke klachten zorgt.
Het boek biedt geen belofte van een volledig stressvrij bestaan. Het laat juist zien waarom stress bij het leven hoort en waarom herstel minstens zo belangrijk is als het verminderen van spanning.
Stress zit niet alleen ‘tussen de oren’
Het woord stress gebruiken we gemakkelijk. We hebben stress door een volle agenda, een moeilijk gesprek, financiële onzekerheid, een stroom aan berichten of alles wat nog moet gebeuren. Daardoor kan stress bijna als een losstaand verschijnsel gaan voelen.
Kraaijenvanger brengt het begrip terug naar de oorsprong: stress is een lichamelijke reactie op veranderingen en mogelijke bedreigingen. Ons stresssysteem helpt ons om alert te worden, snel te reageren en energie vrij te maken wanneer dat nodig is.
Dat mechanisme is dus niet ontstaan om ons dwars te zitten. Het probeert ons juist te beschermen.
De problemen beginnen wanneer de reactie te vaak, te lang of te intens wordt geactiveerd. Het lichaam krijgt dan onvoldoende gelegenheid om terug te keren naar een toestand van rust en herstel.
Een oud stresssysteem in een moderne wereld
Een belangrijk thema in De stressparadox is de botsing tussen onze biologische stressreactie en de wereld waarin we tegenwoordig leven.
Onze leefomgeving is in relatief korte tijd sterk veranderd. Het stresssysteem zelf is grotendeels hetzelfde gebleven. Waar mensen vroeger regelmatig te maken hadden met concrete dreigingen zoals kou, honger of direct gevaar, zijn veel moderne stressbronnen langdurig en abstract.
Denk bijvoorbeeld aan:
- een eindeloze stroom e-mails en meldingen;
- voortdurend bereikbaar moeten zijn;
- zorgen over werk en inkomen;
- politieke onrust en klimaatverandering;
- sociale vergelijking via digitale media;
- onzekerheid over wonen en de toekomst.
Deze stressoren hebben vaak geen duidelijk begin- of eindpunt. Je kunt een gevaarlijke situatie ontvluchten, maar een overvolle inbox, hoge werkdruk of financiële onzekerheid is niet na een paar minuten verdwenen.
Daardoor kan het stresssysteem als het ware blijven wachten op het moment waarop het gevaar werkelijk voorbij is.
Waarom weten wat gezond is niet altijd helpt
De meeste mensen weten inmiddels dat beweging, slaap, rust en ontspanning belangrijk zijn. Toch betekent die kennis niet automatisch dat we ook voldoende herstellen.
Dat is een van de herkenbare inzichten rond het boek. Weten wat goed voor je is en het daadwerkelijk kunnen toepassen, zijn twee verschillende dingen. Bovendien ligt niet iedere oorzaak van stress binnen onze persoonlijke invloed.
Een wandeling of ademhalingsoefening kan helpen om spanning te verminderen. Daarmee verdwijnen structurele problemen zoals een te hoge werkdruk, personeelstekorten, bestaansonzekerheid of mantelzorg echter niet.
Kraaijenvanger kiest daarom voor een genuanceerde benadering. Bij jezelf beginnen kan een zinvolle eerste stap zijn, omdat je op je eigen gedrag de meeste invloed hebt. Tegelijkertijd kunnen we niet verwachten dat individuele mensen problemen oplossen die door maatschappelijke omstandigheden worden veroorzaakt.
Stress is niet automatisch ongezond
Een opvallende boodschap uit De stressparadox is dat we stress niet altijd moeten proberen te vermijden.
Stress helpt ons om in beweging te komen, ons aan nieuwe omstandigheden aan te passen en van ervaringen te leren. Voor een presentatie, sportwedstrijd of belangrijke beslissing kan een tijdelijke stressreactie ons bijvoorbeeld alerter en daadkrachtiger maken.
Het gaat daarom niet alleen om de vraag óf iemand stress ervaart. Minstens zo belangrijk zijn:
- hoe vaak de stressreactie wordt geactiveerd;
- hoe sterk de reactie is;
- hoelang de spanning aanhoudt;
- of er daarna voldoende herstel mogelijk is.
Stress wordt vooral belastend wanneer het lichaam lange tijd in een verhoogde staat van paraatheid blijft en rustmomenten onvoldoende herstel bieden.
Geen persoonlijk falen
Veel mensen verwijten zichzelf dat ze niet goed genoeg met stress kunnen omgaan. Ze denken dat ze beter moeten plannen, meer discipline nodig hebben of gewoon sterker zouden moeten zijn.
Het boek biedt een ander perspectief. Stress ervaren betekent niet automatisch dat je iets verkeerd doet. Het is een normale reactie van een systeem dat probeert om je veilig te houden.
Dat inzicht haalt de oorzaken van langdurige stress niet weg, maar kan wel helpen om met minder schaamte en zelfverwijt naar de eigen klachten te kijken.
Soms kun je zelf iets veranderen. Soms is professionele ondersteuning nodig. En soms ligt een belangrijk deel van de oplossing bij een werkgever, organisatie of overheid.
Voor wie is De stressparadox interessant?
De stressparadox is interessant voor lezers die beter willen begrijpen wat er in hun lichaam en brein gebeurt tijdens stress. Het boek past ook bij mensen die merken dat eenvoudige adviezen over ontspannen niet altijd aansluiten bij de werkelijkheid van hun dagelijks leven.
Met 104 pagina’s is het een compact boek. Het onderwerp wordt benaderd vanuit de biologie, psychologie en het hedendaagse stressonderzoek. Daarmee richt het zich vooral op inzicht: waarom hebben we een stresssysteem, waarom raakt het soms overbelast en waarom is een stressvrij leven geen realistisch doel?
Het boek kan daarnaast interessant zijn voor werkgevers, begeleiders en professionals die verder willen kijken dan de gedachte dat stress uitsluitend een individueel probleem is.
Wat neem je mee uit De stressparadox?
De belangrijkste boodschap is niet dat we harder moeten werken aan ontspanning. Het boek nodigt vooral uit om anders naar stress te kijken.
Stress is geen vijand die volledig uit ons leven moet verdwijnen. Het is een beschermingsmechanisme dat problemen kan veroorzaken wanneer het te vaak of te lang actief blijft.
De betere vraag is daarom misschien niet: “Hoe voorkom ik iedere vorm van stress?” maar: “Wat heb ik nodig om na spanning weer werkelijk te herstellen?”
Over Eline Kraaijenvanger
Eline Kraaijenvanger studeerde neurowetenschappen aan de Universiteit Utrecht en promoveert binnenkort in dit vakgebied aan het Central Institute of Mental Health in Mannheim. Ze schrijft als wetenschapsjournalist voor onder andere Het Parool en De Psycholoog en werkt als redacteur en eventcoördinator bij New Scientist.
In een schriftelijk interview met IFmedia vertelde ze onder meer waarom stress niet per definitie slecht is en waarom we als maatschappij eveneens verantwoordelijkheid dragen voor structurele oorzaken van stress.
Lees ook: Eline Kraaijenvanger over De stressparadox: waarom stress niet altijd slecht is

Boekgegevens
Titel: De stressparadox
Ondertitel: Van overlevingsmechanisme tot welvaartsziekte
Auteur: Eline Kraaijenvanger
Uitvoering: paperback
Aantal pagina’s: 104
ISBN: 9789085719021
Ook verkrijgbaar als e-book
Bekijk de actuele prijs op Bol.com
Voor deze boekbespreking ontving IFmedia een recensie-exemplaar. Dit heeft geen invloed op de inhoud van het artikel.
Ervaar je langdurige stressklachten of belemmert spanning je dagelijks functioneren? Bespreek dit dan met je huisarts of een andere deskundige.