Door Emily Faber
Ik heb me vaak afgevraagd waarom sommige mensen vriendelijk lijken, maar je na een gesprek toch met een vervelend gevoel achterlaten.
Een steek onder water.
Een opmerking die zogenaamd als grap bedoeld is.
Niet echt luisteren naar wat jij zegt.
Je het gevoel geven dat jouw gevoelens overdreven zijn.
Vroeger begreep ik dat soort gedrag vaak niet.
En eigenlijk vind ik dat achteraf helemaal niet zo slecht.
Want waarom zou je vanzelfsprekend begrijpen waarom iemand een ander naar beneden haalt?
Door de jaren heen heb ik wel geleerd dat niet iedere relatie even oprecht is. Ik heb mensen gekend bij wie ik uiteindelijk het gevoel kreeg dat er weinig ruimte was voor mij.
Maar daar wil ik meteen iets belangrijks bij zeggen:
ik kan en wil niemand diagnosticeren met narcisme.
Niet ieder vervelend persoon is een narcist
Het woord narcist wordt tegenwoordig gemakkelijk gebruikt.
Een ex die egoïstisch deed?
Narcist.
Een vriend die alleen over zichzelf praat?
Narcist.
Een leidinggevende die slecht tegen kritiek kan?
Narcist.
Maar zo eenvoudig is het niet.
Er bestaat daadwerkelijk een narcistische persoonlijkheidsstoornis. Daarbij kan onder andere sprake zijn van een sterk gevoel van eigen belangrijkheid, veel behoefte aan bewondering, moeite met empathie en problemen met kritiek en relaties.
Maar een diagnose wordt gesteld op basis van een uitgebreide psychologische beoordeling.
Iemand kan dus narcistische eigenschappen vertonen zonder een narcistische persoonlijkheidsstoornis te hebben.
En iemand kan jou slecht behandelen zonder dat daar überhaupt een psychiatrische diagnose achter zit.
Dat onderscheid vind ik belangrijk.
Kijk naar gedrag in plaats van naar het etiket
Misschien is de belangrijkste vraag daarom niet:
“Is deze persoon een narcist?”
Maar:
“Wat doet dit contact met mij?”
Word je regelmatig gekleineerd?
Worden je grenzen niet gerespecteerd?
Moet alles altijd om de ander draaien?
Voel je je steeds schuldig terwijl je niet goed begrijpt waarom?
Durf je bepaalde dingen niet meer te zeggen omdat je bang bent voor de reactie?
Dat zijn signalen die je serieus mag nemen, ongeacht welk etiket erbij hoort.
Je hebt geen diagnose van de ander nodig om te mogen zeggen:
dit gedrag doet mij pijn.
Als je aan jezelf gaat twijfelen
Een term die vaak wordt genoemd bij ongezonde relaties is gaslighting.
Daarmee wordt doorgaans bedoeld dat iemand je herhaaldelijk aan je eigen waarneming, herinneringen of gevoelens laat twijfelen.
Bijvoorbeeld doordat gebeurtenissen steeds worden ontkend of anders worden voorgesteld.
Maar ook hier geldt: niet iedere ruzie waarin twee mensen zich iets anders herinneren is automatisch gaslighting.
Mensen kunnen zich vergissen.
Ze kunnen gebeurtenissen anders beleven.
Het wordt vooral zorgelijk wanneer er een terugkerend patroon ontstaat waarbij jij steeds minder op je eigen oordeel durft te vertrouwen.
Ik heb zelf geleerd hoe belangrijk grenzen zijn
Ik herken wel het gevoel dat je steeds meer rekening houdt met iemand anders.
Je probeert het uit te leggen.
Nog vriendelijker te zijn.
Nog beter te luisteren.
Je denkt:
misschien begrijp ik diegene gewoon niet goed genoeg.
Maar ondertussen ga je soms steeds meer op eieren lopen.
Dat is iets wat ik zelf heb moeten leren herkennen.
Liefde, vriendschap of familiebanden betekenen niet dat iemand onbeperkt over je grenzen heen mag gaan.
Grenzen aangeven is niet gemeen.
Het is ook geen straf voor de ander.
Het is vertellen wat jij wel en niet accepteert.
Grenzen stellen verandert niet automatisch de ander
Ik dacht vroeger vaak dat wanneer je maar op de juiste manier met iemand omging, diegene uiteindelijk wel zou veranderen.
Zo eenvoudig werkt het niet.
Je kunt duidelijk aangeven:
“Zo wil ik niet aangesproken worden.”
“Dit vind ik niet prettig.”
“Hier ga ik niet in mee.”
Maar vervolgens is het aan de ander wat hij of zij daarmee doet.
Een narcistische persoonlijkheidsstoornis kan behandeld worden met psychotherapie. Verandering vraagt echter betrokkenheid van de persoon zelf.
Jij kunt iemand anders niet genezen door nóg meer liefde te geven.
Maar ook niet door de perfecte grens te stellen.
Je kunt wel bepalen wat jij doet wanneer iemand jouw grens blijft negeren.
Niet alles hoeft een verklaring te hebben
Dit vind ik zelf misschien nog wel moeilijk.
Wanneer iemand jou pijn doet, wil je begrijpen waarom.
Heeft diegene een moeilijke jeugd gehad?
Is iemand onzeker?
Is het een stoornis?
Is iemand zelf beschadigd?
Soms kunnen zulke verklaringen helpen om gedrag te begrijpen.
Maar begrijpen is iets anders dan accepteren.
Iemand kan een moeilijke achtergrond hebben én jou slecht behandelen.
Die twee dingen kunnen tegelijkertijd waar zijn.
Je hoeft niet eerst precies te weten waarom iemand iets doet voordat je afstand mag nemen.
Praat met iemand buiten de relatie
Wanneer je lang in een moeilijke relatie of vriendschap zit, kan je eigen referentiekader veranderen.
Daarom kan praten met iemand anders ontzettend belangrijk zijn.
Een vriend.
Familielid.
Huisarts.
Psycholoog.
Of een andere professional.
Niet zodat die persoon onmiddellijk bepaalt wat jij moet doen.
Maar om hardop te kunnen vertellen wat er gebeurt.
Soms hoor je pas wanneer je een situatie aan iemand anders beschrijft hoe zwaar die eigenlijk voor je is geworden.
Isolatie moet je serieus nemen
Ik zou extra alert zijn wanneer iemand probeert je contacten met anderen te beperken.
Bijvoorbeeld wanneer voortdurend wordt gezegd dat je vrienden niet deugen.
Dat je familie niet te vertrouwen is.
Dat alleen die ene persoon jou echt begrijpt.
Niet iedere negatieve mening over een vriend is meteen manipulatie.
Maar wanneer je langzamerhand steeds minder mensen om je heen overhoudt en steeds afhankelijker raakt van één persoon, is dat iets om serieus naar te kijken.
Gezonde relaties laten ruimte voor een eigen leven.
Het gaat niet om winnen
Grenzen stellen betekent voor mij tegenwoordig ook niet dat ik iemand moet overtuigen dat ik gelijk heb.
Soms krijg je die erkenning namelijk niet.
Misschien zegt iemand nooit:
“Je had gelijk, ik behandelde je verkeerd.”
Dat kan frustrerend zijn.
Maar je hebt die zin niet altijd nodig om een keuze voor jezelf te maken.
Je hoeft een discussie niet te winnen om weg te mogen lopen uit een situatie die niet goed voor je is.
Kunnen mensen veranderen?
Ja, mensen kunnen veranderen.
Maar dat betekent niet dat iedereen verandert.
Bij een narcistische persoonlijkheidsstoornis is psychotherapie de belangrijkste behandeling. Therapie kan onder andere helpen bij relaties, omgaan met emoties, zelfbeeld en het accepteren van verantwoordelijkheid.
Maar behandeling werkt alleen wanneer iemand zelf bereid is daaraan mee te werken.
Dat vind ik belangrijk omdat mensen soms jarenlang blijven hopen:
als ik maar genoeg doe, verandert hij of zij vanzelf.
Misschien gebeurt dat.
Maar je hoeft jouw leven niet volledig afhankelijk te maken van die mogelijkheid.
Narcisme wordt niet simpelweg veroorzaakt door onze maatschappij
Ik dacht zelf ook na over de vraag of onze individualistische samenleving mensen narcistischer maakt.
Sociale media draaien vaak om jezelf presenteren.
Succes.
Uiterlijk.
Status.
Toch kunnen we daar niet zomaar uit concluderen dat daardoor steeds meer mensen een narcistische persoonlijkheidsstoornis ontwikkelen.
De precieze oorzaak van die stoornis is niet bekend. Waarschijnlijk speelt een combinatie van omgevingsfactoren, genetische aanleg en andere factoren een rol.
Ook daarom moeten we voorzichtig zijn met grote conclusies.
Verbinding blijft voor mij belangrijk
Wat ik wél geloof, is dat verbinding belangrijk is.
Dat kan geloof zijn.
Muziek.
Sport.
Vrijwilligerswerk.
Vriendschappen.
Een gezamenlijke hobby.
Kijk naar een concert waarbij duizenden mensen samen hetzelfde lied zingen.
Mensen hebben behoefte aan anderen.
Maar echte verbinding kan alleen bestaan wanneer daar ook respect bij hoort.
Niet wanneer één persoon voortdurend bepaalt, controleert of kleiner maakt.
Je hoeft geen diagnose te stellen om jezelf te beschermen
Dat is uiteindelijk wat ik vooral wil meegeven.
Misschien herken je gedrag uit dit artikel.
Misschien vraag je je af of iemand in je omgeving narcistisch is.
Probeer dan niet zelf de psycholoog van die persoon te worden.
Kijk vooral naar wat er daadwerkelijk gebeurt.
Hoe word je behandeld?
Worden je grenzen gerespecteerd?
Kun je jezelf blijven?
Kun je vrij met andere mensen omgaan?
Voel je je veilig?
En als je merkt dat een relatie je steeds kleiner, angstiger of afhankelijker maakt, praat er dan over.
Je hoeft niet eerst te kunnen bewijzen dat iemand een narcist is.
Schadelijk gedrag is al voldoende reden om hulp te zoeken of grenzen te stellen.
Hulp zoeken
Wanneer je je zorgen maakt over een relatie, kun je bijvoorbeeld praten met je huisarts of een psycholoog.
Is er sprake van controle, intimidatie, bedreiging of geweld binnen een partner- of familierelatie, dan kun je ook advies vragen aan Veilig Thuis. Dat kan ook anoniem en je hoeft niet zeker te weten dat er sprake is van huiselijk geweld voordat je contact opneemt.
Het belangrijkste wat ik zelf heb geleerd?
Je mag begrip hebben voor een ander.
Maar je hoeft jezelf daarbij niet kwijt te raken.
Luister naar anderen, maar blijf ook naar jezelf luisteren.
Bronnen en verder lezen
- Mayo Clinic – Narcissistic personality disorder: symptoms and causes
- Mayo Clinic – Narcissistic personality disorder: diagnosis and treatment
- Veilig Thuis – Wat doet Veilig Thuis?
Lees ook van Emily Faber op Gezondheids-plaza.nl
Emily Faber schrijft op Gezondheids-plaza.nl over mentale gezondheid, persoonlijke ervaringen en welzijn.
- Mentale gezondheid bij jongeren: waarom aandacht en verbinding ertoe doen
- Stress en lichamelijke klachten: hoe psyche en lichaam samenwerken
- Gezonder ouder worden: wat wetenschap en persoonlijke verhalen ons leren
- Werken met ouderen met dementie
Vind je onze artikelen handig?
Voeg Gezondheids-plaza.nl toe als voorkeursbron in Google en zie onze artikelen vaker terug in Google.
